Xuất khẩu nông lâm thủy sản của Việt Nam đạt mức kỷ lục 70,09 tỷ USD vào năm 2025, cho thấy vai trò ngày càng tăng của ngành này trong nền kinh tế quốc gia. Tuy nhiên, đằng sau con số ấn tượng này là một điểm yếu về cấu trúc: nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực đang đối mặt với tình trạng nguồn cung nguyên liệu không ổn định, làm dấy lên lo ngại về tính bền vững của tăng trưởng trong trung và dài hạn.

Theo Tổng thư ký Hiệp hội Tiêu và Gia vị Việt Nam, ông Lê Việt Anh, tiêu vẫn là mặt hàng gia vị xuất khẩu hàng đầu của Việt Nam năm 2025, với lượng xuất khẩu vượt quá 247.000 tấn, chiếm 59,3% tổng kim ngạch xuất khẩu gia vị. Doanh thu xuất khẩu đạt 1,66 tỷ USD, trong tổng kim ngạch xuất khẩu gia vị là 2,1 tỷ USD. Tuy nhiên, Việt Nam cũng nhập khẩu hơn 42.000 tấn tiêu, trị giá 266,2 triệu USD, tăng 16,2% về khối lượng và 51,1% về giá trị so với năm 2024. Điều này phản ánh vai trò trung tâm của Việt Nam trong chế biến và tái xuất khẩu hạt tiêu, đồng thời cũng cho thấy sự thiếu hụt ngày càng tăng trong nguồn cung trong nước trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu duy trì ổn định. Ông Việt Anh cảnh báo rằng vụ thu hoạch tiêu năm 2026 dự kiến ​​sẽ phải đối mặt với điều kiện thời tiết bất lợi và dịch bệnh, đặc biệt là ở các đồn điền lâu năm với đầu tư kỹ thuật hạn chế. Các đánh giá sơ bộ cho thấy sản lượng có thể giảm 15-20% so với năm 2025, khiến việc duy trì và mở rộng nguồn cung để đáp ứng nhu cầu quốc tế ngày càng tăng trở nên cấp thiết.

Những thách thức tương tự cũng tồn tại trong ngành điều, vốn từ lâu đã phải vật lộn với tình trạng thiếu nguyên liệu nghiêm trọng. Hiệp hội Điều Việt Nam lưu ý rằng nguồn cung trong nước hiện chỉ đáp ứng hơn 10% nhu cầu, buộc ngành này phải nhập khẩu gần 90% hạt điều nguyên liệu. Năm 2025, xuất khẩu hạt điều của Việt Nam đạt kỷ lục 5,2 tỷ USD, nhưng nhập khẩu nguyên liệu thô tăng vọt lên khoảng 4,5 tỷ USD. Phần lớn hàng nhập khẩu đến từ Campuchia và Côte d’Ivoire, cả hai nước đều đang nhanh chóng chuyển sang chế biến sâu và dần giảm xuất khẩu hạt điều thô. Riêng Côte d’Ivoire hiện có 37 cơ sở chế biến với tổng công suất thiết kế khoảng 830.000 tấn, và đặt mục tiêu chế biến 50% sản lượng hạt điều trong nước vào năm 2030 thông qua các dự án đầu tư mới. Xu hướng này tiềm ẩn nguy cơ gián đoạn nguồn cung đối với ngành điều của Việt Nam, có khả năng làm suy yếu khả năng cạnh tranh và vị thế của nước này với tư cách là nhà xuất khẩu hạt điều hàng đầu thế giới.

Ngành dừa cũng ghi nhận tăng trưởng mạnh mẽ trong năm 2025, vượt qua thanh long để trở thành mặt hàng xuất khẩu rau quả lớn thứ hai, với doanh thu tăng 36,6% lên gần 534 triệu USD. Tuy nhiên, Hiệp hội Dừa Việt Nam chỉ ra nguồn cung không ổn định là một trở ngại chính đối với sự phát triển bền vững, khiến một số nhà xuất khẩu phải nhập khẩu dừa để hoàn thành hợp đồng, làm giảm lợi nhuận và đôi khi làm tổn hại uy tín do giao hàng chậm trễ.

Chủ tịch Hiệp hội, bà Nguyễn Thị Kim Thanh, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải thiện giống cây trồng để nâng cao năng suất và chất lượng. Các giống chất lượng cao có thể giảm nguy cơ sâu bệnh từ 40-60%, ổn định năng suất và giảm chi phí sản xuất ngay cả trong điều kiện khí hậu biến đổi. Bà cũng nhấn mạnh sự cần thiết của các biện pháp canh tác bền vững, quản lý dịch hại tổng hợp và các biện pháp bảo vệ thực vật an toàn để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng đối với các sản phẩm xanh, có nguồn gốc rõ ràng.

Kinh nghiệm từ các ngành tiêu, điều và dừa cho thấy việc phụ thuộc vào nguyên liệu thô trong nước để sản xuất không còn là vấn đề của riêng các doanh nghiệp mà là thách thức chiến lược đối với toàn bộ ngành nông nghiệp. Trong bối cảnh nguồn cung bên ngoài ngày càng biến động, cần có các chính sách chủ động, từ việc quy hoạch các vùng nguyên liệu và khuyến khích liên kết dài hạn đến hỗ trợ tín dụng, đầu tư vào giống cây trồng, công nghệ và chế biến tại chỗ. Với việc kiểm soát tốt hơn các yếu tố đầu vào, xuất khẩu nông sản của Việt Nam có thể nâng cao chất lượng, hiệu quả chi phí và vị thế trên thị trường toàn cầu.

Theo VNA