Theo các chuyên gia, Việt Nam có tiềm năng lớn để mở rộng xuất khẩu nông sản và thực phẩm, nhưng để đạt được sự tăng trưởng bền vững, cần chuyển dịch từ mô hình xuất khẩu dựa trên nguồn cung sẵn có sang mô hình đáp ứng nhu cầu thị trường, đồng thời chú trọng hơn vào giá trị, chất lượng và thương hiệu sản phẩm.

Bà Nguyễn Thảo Hiền, Phó Vụ trưởng Vụ Thị trường châu Âu - châu Mỹ (Bộ Công Thương), cho biết xuất khẩu nông sản đóng vai trò ngày càng quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, mang lại doanh thu hàng chục tỷ USD mỗi năm, đồng thời đóng góp vào tăng trưởng GDP và cân bằng cán cân thương mại. Trong giai đoạn 2022-2025, trong khi tổng kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng khoảng 9%/năm, thì xuất khẩu nông sản đạt mức tăng trưởng 15-16%/năm. Kết quả này không chỉ phản ánh sản lượng gia tăng mà còn cho thấy những cải thiện trong khâu tổ chức sản xuất và chất lượng sản phẩm, giúp nông sản Việt Nam đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường quốc tế.

Ông Lê Anh Dũng, Tổng Giám đốc Tổng công ty Rau quả và Nông sản Việt Nam (Vegetexco Vietnam), nhận định rằng sự đa dạng trong sản xuất nông nghiệp là một lợi thế lớn khác của Việt Nam. Ông cho biết, với truyền thống nông nghiệp lâu đời cùng điều kiện tự nhiên và thổ nhưỡng thuận lợi, đất nước có nền tảng vững chắc để phát triển các chuỗi giá trị nông sản có tính cạnh tranh cao và thu hút đầu tư trong nước cũng như nước ngoài.

Việt Nam hiện có khoảng 1,2 triệu héc-ta diện tích trồng cây ăn quả với sản lượng hàng năm đạt khoảng 13 triệu tấn. Trái cây Việt Nam được xuất khẩu sang hơn 60 quốc gia, bao gồm các thị trường lớn như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc. Việt Nam cũng nằm trong nhóm các quốc gia xuất khẩu hàng đầu thế giới về gạo, hạt điều, hạt tiêu và cà phê; sản phẩm của Việt Nam đã có mặt tại hơn 150 quốc gia, kể cả những thị trường có tiêu chuẩn khắt khe. Sản xuất rau cũng nổi lên như một lĩnh vực xuất khẩu đầy triển vọng. Nhờ sự đa dạng về khí hậu và địa hình, Việt Nam có thể cung cấp nhiều loại rau phong phú, từ các giống rau ôn đới đến cận nhiệt đới. Hiện nay, cả nước có khoảng 1 triệu héc-ta diện tích trồng rau với sản lượng hàng năm đạt xấp xỉ 16 triệu tấn.

Theo ông Sven Dekker, đồng sáng lập Vietnam Food Europe BV, hàng năm EU nhập khẩu lượng thực phẩm trị giá khoảng 14 tỷ EUR từ ASEAN, trong đó các sản phẩm của Việt Nam chiếm khoảng 25%. Sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử giữa các doanh nghiệp (B2B) tại châu Âu – với tốc độ tăng trưởng hơn 22% mỗi năm – đang tạo ra thêm các kênh phân phối cho những nhà cung cấp đáp ứng được các yêu cầu về chất lượng, tốc độ giao hàng và giao dịch trực tuyến. Ông cho biết, các loại rau quả của Việt Nam được các nhà thu mua và phân phối tại châu Âu đánh giá cao nhờ sự đa dạng và khả năng cung ứng quanh năm.

Trung Đông cũng đang nổi lên như một thị trường đầy hứa hẹn với quy mô nhập khẩu lớn và nhu cầu ngày càng tăng đối với các mặt hàng nông sản, thực phẩm. Tại sự kiện Vietnam International Sourcing 2026 diễn ra gần đây ở TP.HCM, đại diện của các nhà bán lẻ lớn trong khu vực như Lulu và Lootah đã thể hiện sự quan tâm đặc biệt đến năng lực cung ứng của Việt Nam.

Tuy nhiên, việc mở rộng khả năng tiếp cận thị trường cũng đi kèm với những yêu cầu khắt khe hơn về chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và tính bền vững. Các thị trường lớn như châu Âu và Mỹ đang siết chặt các tiêu chuẩn về vệ sinh và kiểm dịch động thực vật (SPS), truy xuất nguồn gốc, cũng như các tiêu chuẩn về môi trường và tính bền vững. Các quy định như Quy định của EU về sản phẩm không gây mất rừng (EUDR), Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và các yêu cầu liên quan đến hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) đang tạo thêm áp lực cho các doanh nghiệp xuất khẩu. Do đó, tính bền vững không còn là một lựa chọn tùy ý mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để duy trì khả năng tiếp cận thị trường. 

Ông Dũng cho biết, các hiệp định thương mại tự do (FTA), đặc biệt là các FTA thế hệ mới, đã giúp mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường cho nông sản Việt Nam, nhưng lợi thế về thuế quan thôi là chưa đủ. Sự cạnh tranh hiện nay ngày càng dựa trên các yếu tố như chất lượng, nguồn cung ổn định, khả năng truy xuất nguồn gốc, các tiêu chuẩn môi trường và trách nhiệm xã hội. Kinh nghiệm của Vegetexco cho thấy việc xây dựng chuỗi giá trị tích hợp là một chiến lược quan trọng, giúp công ty thâm nhập và mở rộng sự hiện diện tại gần 60 quốc gia. Để đạt được điều này, doanh nghiệp đã đầu tư vào nguồn nhân lực và công nghệ nhằm phát triển chuỗi giá trị toàn diện: từ nghiên cứu giống và các vùng canh tác chuyên canh đến các trung tâm bảo quản, chế biến nông sản hiện đại, đồng thời mở rộng mạng lưới thương mại quốc tế. Ông Dũng nhấn mạnh rằng các doanh nghiệp cần đa dạng hóa cả sản phẩm lẫn thị trường để giảm thiểu rủi ro và thích ứng linh hoạt với những thay đổi của môi trường kinh doanh. Ông nói thêm rằng nếu quản lý hiệu quả toàn bộ chuỗi cung ứng và đảm bảo chất lượng ổn định, doanh nghiệp có thể vượt qua mọi rào cản.

Ông Jose Mestre, Giám đốc Học viện Thực phẩm Tươi sống của Central Retail Việt Nam, cho biết tập đoàn duy trì tỷ lệ 90% hàng hóa có nguồn gốc trong nước và áp dụng các biện pháp kiểm soát an toàn thực phẩm nghiêm ngặt dựa trên hệ thống Phân tích mối nguy và điểm kiểm soát tới hạn (HACCP), đồng thời ưu tiên các sản phẩm hữu cơ và không chứa kháng sinh.

Ông Fukui Tomoaki từ Công ty TNHH AEON TOPVALU Việt Nam nhận định rằng lợi thế cạnh tranh của nông sản và thực phẩm Việt Nam đang chuyển dịch từ yếu tố sản lượng xuất khẩu sang việc tuân thủ các tiêu chuẩn, đẩy mạnh chế biến sâu và xây dựng thương hiệu tại cả thị trường trong nước lẫn quốc tế. Các nhà cung cấp cần chủ động chuẩn hóa quy trình sản xuất theo các chứng nhận quốc tế độc lập như Global GAP, USDA Organic, EU Organic và ASC.

Các chuyên gia cho rằng sự phối hợp chặt chẽ giữa các khâu sản xuất, thu hoạch, chế biến và thương mại là yếu tố then chốt để đáp ứng các tiêu chuẩn này. Việc tuân thủ tiêu chuẩn không chỉ giúp làm hài lòng các nhà nhập khẩu mà còn góp phần nâng cao giá trị sản phẩm, củng cố niềm tin của người tiêu dùng và xây dựng thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế./.

Theo VNA