Mặc dù Trung Quốc vẫn là thị trường xuất khẩu trái cây và rau quả lớn nhất và đầy triển vọng nhất của Việt Nam, nhưng tăng trưởng trong tương lai sẽ ít phụ thuộc vào việc mở rộng sản xuất bằng mọi giá mà sẽ tập trung nhiều hơn vào việc nâng cao chất lượng và gia tăng giá trị.

Cạnh tranh về lượng và giá không còn hiệu quả

Phát biểu tại Diễn đàn Kết nối Thương mại Nông nghiệp Việt Nam - Trung Quốc lần thứ nhất ngày 24/6, ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Giám đốc Sở Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết sầu riêng là mặt hàng xuất khẩu trái cây tăng trưởng nhanh nhất của Việt Nam. Từ năm 2021 đến năm 2025, Việt Nam đã xuất khẩu hơn 3 triệu tấn sầu riêng tươi và gần 190.000 tấn sầu riêng đông lạnh. Hơn 95% lượng xuất khẩu này được vận chuyển đến Trung Quốc. Trong cùng kỳ, Việt Nam đã xuất khẩu hơn 3,2 triệu tấn mít, với 99% dành cho thị trường Trung Quốc. Những con số này cho thấy tiềm năng to lớn của ngành công nghiệp trái cây Việt Nam trên thị trường 1,4 tỷ người tiêu dùng. Tuy nhiên, Manh lưu ý rằng các nước nhập khẩu đang áp đặt những yêu cầu ngày càng khắt khe hơn. Đặc biệt, Trung Quốc đã siết chặt kiểm soát đối với mã vùng trồng trọt, cơ sở đóng gói và tiêu chuẩn kiểm dịch thực vật.

Theo ông Vũ Bá Phú, Tổng Giám đốc Cơ quan Xúc tiến Thương mại Việt Nam thuộc Bộ Công Thương, nhu cầu của Trung Quốc đối với trái cây nhiệt đới tiếp tục tăng mạnh. Các nghị định thư xuất khẩu mới về ớt, chanh dây, cám gạo, tổ yến và mít, cùng với việc mở cửa thị trường cho bưởi và chanh, đã tạo ra những cơ hội mới cho nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, đồng thời, các đối thủ cạnh tranh trong khu vực đang tăng cường sự hiện diện của họ trên thị trường Trung Quốc. Philippines đã thiết lập vị thế thống lĩnh trong xuất khẩu dứa, trong khi các sản phẩm của Việt Nam phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ Thái Lan, Lào và các nước ASEAN khác trên nhiều mặt hàng. Ông Phú cho biết, thành công của sầu riêng Việt Nam chứng minh tiềm năng đáng kể của đất nước tại Trung Quốc, nhưng thành công đó không thể tự động được nhân rộng sang các sản phẩm khác. Việc tiếp tục phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô và cạnh tranh về giá sẽ dần làm giảm cơ hội tăng trưởng trong tương lai.

Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho biết tầng lớp trung lưu đang mở rộng của Trung Quốc ngày càng ưu tiên các sản phẩm cao cấp, an toàn thực phẩm và nguồn gốc sản phẩm rõ ràng, khiến chất lượng chứ không phải giá cả hay sản lượng trở thành yếu tố cạnh tranh then chốt. 

Niềm tin vào chất lượng là nền tảng

Theo ông Bình, các công ty muốn mở rộng thị phần phải đồng thời đáp ứng các yêu cầu về diện tích trồng trọt, cơ sở đóng gói, kiểm dịch thực vật, truy xuất nguồn gốc sản phẩm và tiêu chuẩn chất lượng.

Các sản phẩm như sầu riêng, thanh long, chuối, mít, bưởi và dừa đã có vị thế vững chắc trên thị trường Trung Quốc. Tuy nhiên, tăng trưởng trong tương lai sẽ không phụ thuộc vào việc mở rộng sản xuất một cách bừa bãi mà là vào việc nâng cao chất lượng và gia tăng giá trị. Điều này đòi hỏi ngành công nghiệp phải chuyển từ sản xuất phân tán sang chuỗi cung ứng tích hợp và từ đáp ứng nhu cầu ngắn hạn sang tuân thủ các tiêu chuẩn thị trường dài hạn. Ông Bình nhấn mạnh rằng các doanh nghiệp phải chuyển từ cạnh tranh về khối lượng sản xuất và khoảng cách địa lý sang cạnh tranh về chất lượng, an toàn thực phẩm và tính minh bạch. Thương mại cũng nên chuyển từ xuất khẩu xuyên biên giới không chính thức sang các kênh xuất khẩu chính thức để đạt được tăng trưởng bền vững hơn.

Ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Vina T&T, đề xuất xây dựng cơ chế “làn đường xanh” cho các doanh nghiệp, vùng trồng trọt và cơ sở đóng gói có thành tích tuân thủ tốt, đã áp dụng thành công mô hình sản xuất xanh và hệ thống truy xuất nguồn gốc. Việc giảm thiểu kiểm tra vật lý tại các cửa khẩu biên giới sẽ rút ngắn thời gian thông quan và giúp bảo quản chất lượng sản phẩm cho đến khi hàng hóa đến tay người tiêu dùng. Ông cũng đề xuất các cơ quan chức năng của cả hai nước cùng phát triển một cơ sở dữ liệu số chung có khả năng cung cấp thông tin cập nhật theo thời gian thực về mã vùng trồng trọt. Hệ thống như vậy sẽ cải thiện tính minh bạch, giúp doanh nghiệp dễ dàng xác minh hơn và giúp ngăn chặn gian lận liên quan đến mã sản xuất giả mạo.

Ông Lương Đức Vinh, đại diện Văn phòng khu vực Tây Nam của Tập đoàn Chứng nhận và Kiểm định Trung Quốc (CCIC), cho biết việc hài hòa các tiêu chuẩn kiểm định, tăng cường truy xuất nguồn gốc và mở rộng công nghệ số sẽ là chìa khóa để cải thiện thương mại nông sản giữa Việt Nam và Trung Quốc. Theo ông Vinh, những trở ngại chính đối với xuất khẩu nông sản không phải là nhu cầu thị trường mà là sự khác biệt về tiêu chuẩn kiểm định, phương pháp đánh giá chất lượng và yêu cầu pháp lý.

Một sáng kiến ​​hiện đang được CCIC triển khai là hệ thống truy xuất nguồn gốc dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) cho xuất khẩu sầu riêng Việt Nam sang Trung Quốc. Nền tảng này số hóa toàn bộ chuỗi cung ứng, từ trồng trọt và đóng gói đến vận chuyển và thông quan, đồng thời kết nối dữ liệu trực tiếp với các hệ thống quản lý hải quan. Nhờ đó, nhiều lô hàng sầu riêng hiện được xử lý trong vòng 24 giờ, thậm chí một số lô hàng được thông quan chỉ trong vòng ba giờ. CCIC cho biết mô hình này sẽ được mở rộng ra ngoài lĩnh vực sầu riêng để bao gồm các sản phẩm nông nghiệp và thủy sản khác.

Theo VNS