Theo các phân tích gần đây của Liên Hợp Quốc và Đại học Purdue, chi phí năng lượng và phân bón tăng cao liên quan đến sự gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz đang làm tăng thêm rủi ro cho hệ thống thực phẩm toàn cầu, trong đó các quốc gia có thu nhập thấp, phụ thuộc vào nhập khẩu phải đối mặt với gánh nặng nhãn tiền.

Việc vận chuyển qua hành lang thương mại quan trọng thực sự đã bị đình trệ, với số lượt vận chuyển giảm hơn 95% kể từ cuối tháng Hai. Trong một nghiên cứu ngày 30/3, Tổ chức Thương mại và Phát triển Liên Hợp Quốc cho biết, sự gián đoạn đối với dòng dầu, khí đốt và phân bón đã gây ra một loạt áp lực chi phí trên toàn chuỗi cung ứng nông nghiệp. Ken Foster, giáo sư Kinh tế Nông nghiệp và giám đốc Nhóm Nghiên cứu Chính sách Trang trại Purdue, và Bernhard Dalheimer, trợ lý giáo sư về Kinh tế Vĩ mô và Thương mại, cho biết tác động ngày càng gia tăng đối với các hệ thống thực phẩm thông qua chi phí đầu vào, vận chuyển và thương mại cao hơn.

Liên kết năng lượng-phân bón-thực phẩm

Không giống như các chu kỳ hàng hóa do nhu cầu định hướng, cú sốc hiện tại bắt nguồn từ sự gián đoạn nguồn cung cho thị trường dầu mỏ, ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thống thực phẩm. Ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình, nơi chi phí vận tải chiếm tỷ trọng lớn hơn trong giá lương thực cuối cùng, giá nhiên liệu cao hơn sẽ dẫn đến lạm phát bán lẻ mạnh hơn. Cơ sở hạ tầng yếu kém, chuỗi cung ứng dài hơn và kho lạnh hạn chế càng làm tăng thêm những tác động này. Eo biển Hormuz xử lý khoảng 1/4 lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu và chiếm một phần đáng kể trong hoạt động buôn bán phân bón, khiến eo biển này trở thành điểm nghẽn quan trọng đối với đầu vào nông nghiệp. Khi giá khí đốt tự nhiên tăng gấp đôi ở nhiều nơi ở châu Á và tăng mạnh ở châu Âu, chi phí sản xuất phân bón cũng tăng theo. Báo cáo của UNCTAD cho biết, việc vận chuyển qua Hormuz đã sụp đổ, với số lượt vận chuyển giảm hơn 95%, làm gián đoạn dòng năng lượng và phân bón khi số lượt vận chuyển hàng ngày giảm từ mức trung bình 103 tàu trong tuần cuối cùng của tháng 2 xuống còn một con số trong vòng vài tuần, khiến dòng vận chuyển gần như dừng lại.

Các loại phân bón từ nitơ, chẳng hạn như đạm và amoniac, đặc biệt dễ bị ảnh hưởng do chúng phụ thuộc vào nguyên liệu khí. Giá của những sản phẩm này đã tăng rõ rệt và dự kiến ​​sẽ còn tăng thêm nếu tình trạng gián đoạn vẫn tiếp diễn. Theo UNCTAD, giá thuê tàu chở dầu cũng tăng hơn 90% kể từ cuối tháng 2, giá nhiên liệu tăng gần gấp đôi và phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh tăng vọt, trong một số trường hợp khiến các công ty bảo hiểm rút bảo hiểm cho các tuyến đường Vịnh Ba Tư. Những áp lực này đang ảnh hưởng trực tiếp đến kinh tế cấp trang trại, ảnh hưởng đến quyết định trồng trọt, sử dụng đầu vào và cuối cùng là năng suất cây trồng.

Bất bình đẳng khả năng chi trả thực phẩm ngày càng mở rộng

Sự chênh lệch thể hiện rõ nhất ở cấp độ hộ gia đình. Các hộ gia đình ở các quốc gia có thu nhập thấp chi khoảng một nửa thu nhập của mình cho thực phẩm, so với khoảng 10% ở các nền kinh tế có thu nhập cao. Phân tích của Purdue cho biết, điều này có nghĩa là giá thực phẩm tăng 10% sẽ chuyển thành cú sốc thu nhập 5% đối với người tiêu dùng nghèo hơn - gấp 5 lần tác động tương đối được thấy ở các nước giàu hơn.

UNCTAD ước tính rằng khoảng 1/3 khối lượng phân bón bằng đường biển toàn cầu đi qua Vịnh Ba Tư, trong đó các quốc gia như Sudan, Tanzania và Somalia chiếm tới 30% -50% lượng phân bón nhập khẩu từ khu vực này.

Thị trường toàn cầu mỏng manh khuếch đại sự biến động

Cơ cấu thương mại nông nghiệp toàn cầu càng làm tăng thêm sự biến động giá cả. Chỉ một phần hạn chế các mặt hàng chủ lực quan trọng được giao dịch quốc tế - khoảng 1/4 lúa mì và thậm chí một phần nhỏ hơn là ngô và gạo - có nghĩa là những gián đoạn nhỏ có thể gây ra biến động giá cả quá lớn.

Đối với các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu, đặc biệt là trên khắp Châu Phi và một số khu vực ở Châu Á, điều này tạo ra nguy cơ cao hơn trước những đợt tăng giá toàn cầu, với nguồn đệm trong nước hạn chế. Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp thế giới ngày 3/4, giá lương thực toàn cầu tăng tháng thứ hai liên tiếp trong tháng 3, với áp lực chi phí do năng lượng liên quan đến xung đột ở Trung Đông ảnh hưởng đến thị trường dầu và đường, theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp ngày 3/4. Chỉ số giá thực phẩm FAO đạt trung bình 128,5 điểm trong tháng 3, tăng 2,4% so với tháng trước, vì tất cả các nhóm hàng hóa chính, bao gồm ngũ cốc, thịt, sữa, dầu thực vật và đường, đánh dấu mức cao nhất kể từ tháng 12.

Cú sốc tiền tệ, hàng hóa kết hợp

Cuộc khủng hoảng cũng đang tạo ra “tác động kép” đối với nhiều nền kinh tế đang phát triển. Khi giá hàng hóa toàn cầu tính theo đồng USD tăng, chiến tranh đồng thời củng cố đồng đô la, làm trầm trọng thêm chi phí nhập khẩu bằng đồng nội tệ. Điều này đã làm xói mòn sức mua, đặc biệt ở các quốc gia đang phải đối mặt với tình trạng mất cân bằng bên ngoài.

Chính sách làm gia tăng cú sốc

Mô hình lịch sử cho thấy các chính phủ có thể phản ứng trước tình trạng giá cả trong nước tăng cao bằng các hạn chế xuất khẩu đối với các mặt hàng thực phẩm quan trọng. Mặc dù nhằm mục đích bảo vệ người tiêu dùng trong nước, các biện pháp như vậy làm giảm nguồn cung sẵn có trên thị trường toàn cầu, làm tăng biến động giá cả và ảnh hưởng không cân đối đến các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu. Theo phân tích, các phản ứng chính sách tương tự trong các cuộc khủng hoảng trước đây, bao gồm cả năm 2007-08 và 2022, đã góp phần khiến giá lương thực tăng đột biến và kéo dài hơn.

Trong cuộc khủng hoảng lương thực 2007-08, hơn 30 quốc gia đã áp đặt các hạn chế xuất khẩu đối với các loại thực phẩm thiết yếu. Ấn Độ hạn chế xuất khẩu gạo Argentina đánh thuế đậu nành và lúa mì. Các nhà sản xuất nhỏ hơn từ Việt Nam đến Kazakhstan cũng làm theo đối với các mặt hàng chủ lực của họ. UNCTAD ước tính rằng vào năm 2020, trong giai đoạn lo lắng về chuỗi cung ứng do đại dịch COVID-19, khoảng 25 quốc gia đã áp đặt một số hình thức hạn chế xuất khẩu thực phẩm. Trong cuộc khủng hoảng Ukraine năm 2022, những hạn chế tương tự đã được phổ biến rộng rãi. Theo Nhà kinh tế trưởng Maximo Torero của FAO, cuộc xung đột thể hiện một "cú sốc mang tính hệ thống" không chỉ ảnh hưởng đến thị trường năng lượng mà còn toàn bộ hệ thống nông sản, đặc biệt là do sự gián đoạn nguồn cung phân bón và chi phí vận chuyển cao hơn.

Hệ thống nhân đạo gặp áp lực

Chi phí hàng hóa và nhiên liệu tăng cũng đang làm suy yếu hiệu quả của các hệ thống viện trợ lương thực toàn cầu. Giá cao hơn làm giảm khối lượng thực phẩm mà các tổ chức nhân đạo có thể mua trong một ngân sách nhất định, trong khi chi phí hậu cần tăng do các tuyến đường vận chuyển dài hơn và phức tạp hơn.

Độ dài gián đoạn là vấn đề chính yếu

Cả hai phân tích đều nhấn mạnh rằng thời gian gián đoạn sẽ quyết định quy mô tác động. Sự gián đoạn ngắn hạn có thể được hấp thụ bởi hàng tồn kho hiện có và điều chỉnh nguồn cung. Tuy nhiên, một cú sốc kéo dài thông qua các chu kỳ trồng trọt và thu hoạch quan trọng có thể gây ra những tác động mang tính cơ cấu rộng hơn, bao gồm giảm năng suất cây trồng, gia tăng cạnh tranh từ nhiên liệu sinh học và duy trì lạm phát giá lương thực.

Trong kịch bản đó, cú sốc năng lượng hiện nay có nguy cơ phát triển thành một cuộc khủng hoảng an ninh lương thực rộng lớn hơn, với gánh nặng nặng nề nhất đổ lên vai các quốc gia được trang bị ít nhất để đối phó với nó.

Theo SP Global