Việc gián đoạn vận chuyển phân bón và giá năng lượng tăng vọt do chiến tranh ở Iran đang đe dọa gây ra một đợt tăng giá lương thực mới trên khắp các quốc gia dễ bị tổn thương, có nguy cơ gây ra một sự thụt lùi kéo dài nhiều năm ngay khi nhiều nước đang phục hồi sau những cú sốc toàn cầu liên tiếp.

Các nước đang phát triển đã mạnh lên - và thu hút đầu tư - sau đại dịch toàn cầu và chiến tranh Ukraine khiến thị trường lương thực, nhiên liệu và tài chính rơi vào hỗn loạn. Giờ đây, xung đột Iran đe dọa làm đảo ngược những thành quả đó và khiến các hộ gia đình phải vật lộn để nuôi sống gia đình. "Điều này có thể có tác động lớn đến giá cả, giá lương thực, theo thời gian", Odile Renaud-Basso, chủ tịch Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu, một tổ chức cho vay chính cho khoảng 40 nền kinh tế mới nổi, cho biết. Lương thực và nhiên liệu chiếm chưa đến một phần tư rổ lạm phát tiêu dùng ở hầu hết các nền kinh tế phát triển, nhưng chiếm từ 30% đến 50% ở nhiều thị trường mới nổi, Marie Diron, giám đốc điều hành của Moody's Ratings, cho biết. "Điểm yếu này khiến nhiều nền kinh tế đặc biệt dễ bị tổn thương trước sự biến động giá cả do tác động bên ngoài", Diron nói.

Áp lực nguồn cung phân bón đẩy giá tăng

Một điểm gây áp lực lớn là phân bón. Eo biển Hormuz, bị Iran phong tỏa hiệu quả, vận chuyển khoảng 30% lượng phân bón được giao dịch toàn cầu và các nhà sản xuất vùng Vịnh là những nhà cung cấp lớn amoniac và urê, theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO). Ngân hàng Bank of America cảnh báo rằng cuộc xung đột đe dọa 65% đến 70% nguồn cung urê toàn cầu, và giá đã tăng từ 30% đến 40%.

"Tình hình sẽ ảnh hưởng đến việc trồng trọt...sẽ có nguồn cung hàng hóa thấp hơn trên thế giới - ngũ cốc thiết yếu, thức ăn chăn nuôi, và do đó là sữa và thịt," ông Maximo Torero, nhà kinh tế trưởng của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc, cho biết về tác động nếu cuộc xung đột kéo dài thêm vài tuần nữa. "Rất ít quốc gia có khả năng chống chịu được điều này." Không giống như nhiên liệu, không có kho dự trữ chiến lược toàn cầu nào cho phân bón. Nhưng một số quốc gia dễ bị tổn thương hơn những quốc gia khác.

Khu vực Mỹ Latinh - cách xa chiến tranh và là quê hương của các cường quốc năng lượng và nông nghiệp như Brazil và Argentina - có phần được bảo vệ hơn, mặc dù Bộ trưởng Nông nghiệp Brazil, Carlos Favaro, cảnh báo rằng nước này có thể phải đối mặt với các vấn đề về nguồn cung phân bón. Tại Nigeria, quốc gia sản xuất dầu mỏ, nhà máy phân bón Dangote sẽ giúp giảm bớt tác động.

Ngược lại, các quốc gia như Somalia, Bangladesh, Kenya và Pakistan thường không dự trữ lượng lớn phân bón và phụ thuộc nhiều hơn vào chuỗi cung ứng từ vùng Vịnh. ​​Chi phí phân bón của Kenya đã tăng khoảng 40%, theo FAO. Rwanda, quốc gia nhập khẩu phần lớn phân bón từ vùng Vịnh, đang cân nhắc các bước để bảo vệ ngành nông nghiệp của mình, Bộ trưởng Tài chính Yusuf Murangwa cho biết trong một cuộc họp báo hôm thứ Hai. "Chúng tôi đang cố gắng tìm ra rất nhiều giải pháp để đối phó với áp lực này."

Từ phân bón tới thực phẩm

Không giống như năm 2022, khi cuộc chiến của Nga ở Ukraine bất ngờ ảnh hưởng đến xuất khẩu ngũ cốc từ các nhà sản xuất thực phẩm lớn, giá phân bón tăng cao, hoặc thậm chí là tình trạng thiếu hụt, có thể làm giảm năng suất cây trồng, trong khi giá năng lượng tăng cao có thể làm tăng chi phí sản xuất và vận chuyển. Giá dầu và khí đốt toàn cầu đã tăng hơn 50% kể từ khi cuộc xung đột bắt đầu, làm tăng chi phí đầu vào trên toàn chuỗi cung ứng. Bất kỳ sự sụt giảm nào về nguồn cung phân bón có khả năng sẽ ảnh hưởng đầu tiên đến các loại cây trồng cần nhiều nitơ như ngô và lúa mì, theo dữ liệu từ Hiệp hội Phân bón Quốc tế. Chi phí thức ăn chăn nuôi tăng cao cuối cùng sẽ ảnh hưởng đến mọi thứ, từ bánh mì đến gia cầm và trứng.

"Đó luôn là vấn đề với những cú sốc nguồn cung kiểu này, bạn sẽ bị ảnh hưởng trước tiên bởi nguồn cung năng lượng, và khi nguồn cung năng lượng giảm xuống, bạn sẽ bị ảnh hưởng bởi nguồn cung thực phẩm thông qua làn sóng thứ hai," David Rees, người đứng đầu bộ phận kinh tế toàn cầu tại Schroders, cho biết. 

Kế hoạch chính sách, dư địa dự phòng mỏng hơn

Trước khi xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran nổ ra vào tháng 2, lạm phát toàn cầu đã giảm bớt, và giá một số mặt hàng thực phẩm thậm chí còn giảm. Ông Rees cho biết, vào tháng 1/2026, lạm phát thực phẩm toàn cầu đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ ít nhất năm 2017.

Những đợt tăng giá thực phẩm trước đây đã gây ra bất ổn xã hội, khiến các nhà hoạch định chính sách phải cảnh giác. Chính phủ Ai Cập trợ cấp bánh mì để giúp duy trì ổn định xã hội. Năm 2022, người biểu tình đã xuống đường từ Chile đến Tunisia vì giá cả cao. Hiệu ứng dây chuyền có thể làm trầm trọng thêm tình trạng khó khăn. Giá nhiên liệu cao hơn có thể khiến cây trồng chuyển hướng sang sản xuất nhiên liệu sinh học thay vì lương thực. Sự suy thoái kinh tế ở vùng Vịnh - nơi sinh sống của hàng triệu lao động nhập cư - có thể làm giảm lượng kiều hối gửi về các quốc gia bao gồm Pakistan, Lebanon và Jordan.

Thị trường đang giảm bớt kỳ vọng về một đợt nới lỏng tiền tệ nhanh chóng ở các thị trường mới nổi khi rủi ro lạm phát do năng lượng gia tăng, một sự thay đổi có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng. Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu (EBRD) đang xem xét các gói hỗ trợ, bao gồm cả hỗ trợ mua phân bón. Ông Torero của FAO kêu gọi các ngân hàng phát triển khác và các chính phủ chuẩn bị sẵn các biện pháp dự phòng nếu chiến tranh không sớm kết thúc. "Nếu kéo dài hơn một tháng... chúng ta sẽ gặp vấn đề về gieo trồng và năng suất", ông Torero cảnh báo.

Theo Reuters