Việt Nam đã khép lại năm 2025 với một cột mốc thương mại lịch sử khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 930 tỷ USD, bất chấp tăng trưởng toàn cầu chậm chạp, thương mại quốc tế phân mảnh và các rào cản kỹ thuật ngày càng dày đặc. Xuất khẩu tăng lên hơn 475 tỷ USD, tăng 17% so với năm 2024, trong khi nhập khẩu đạt 455 tỷ USD, tăng 19,4%. Tuy nhiên, thặng dư thương mại thu hẹp xuống còn 20,05 tỷ USD, giảm so với 24,77 tỷ USD năm 2024. Kết quả này đưa Việt Nam vào nhóm 25 nền kinh tế thương mại lớn nhất thế giới.

Ông Nguyễn Bích Lâm, nguyên Cục trưởng Tổng cục Thống kê, nay là Cục Thống kê thuộc Bộ Tài chính, nhận định con số 930 tỷ USD là một điểm sáng trong bối cảnh thương mại toàn cầu tiếp tục bị ảnh hưởng bởi các xung đột địa chính trị, chủ nghĩa bảo hộ gia tăng và chính sách tiền tệ thắt chặt kéo dài. Con số này phản ánh khả năng của Việt Nam trong việc duy trì đà xuất khẩu, tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do và thích ứng linh hoạt với những biến động bên ngoài. Việt Nam đã giữ vững vị thế giữa những biến động toàn cầu. Đáng chú ý, doanh thu kỷ lục không chỉ đến từ các ngành công nghiệp truyền thống.

Năm 2025, xuất khẩu nông sản và thủy sản nổi lên như những điểm sáng mang tính cấu trúc, tạo ra doanh thu 48,56 tỷ USD trong khi vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng hai chữ số. Theo ông Lâm, cơ cấu xuất khẩu nông sản và thủy sản đang dần chuyển từ sản phẩm thô sang chế biến sâu hơn, liên tục nâng cao giá trị gia tăng. Các doanh nghiệp trong nước cũng đã nâng cao năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn thị trường cao, từ yêu cầu truy xuất nguồn gốc đến kiểm soát chất lượng và quản lý khí thải. Các lĩnh vực này giữ tỷ trọng giá trị nội địa cao hơn và ít phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu hơn so với nhiều ngành công nghiệp chế biến và sản xuất. Vì lý do đó, nông sản và thủy sản không chỉ là những mặt hàng xuất khẩu nổi bật về giá trị mà còn là tín hiệu về một sự chuyển dịch tiềm năng hướng tới mô hình tăng trưởng chất lượng cao hơn, bắt nguồn sâu sắc hơn từ việc tạo ra giá trị nội địa.

Mô hình tăng trưởng đang đạt đến giới hạn

Cùng với kỷ lục thương mại 930 tỷ USD, ông Lâm chỉ ra sự suy giảm đều đặn về quy mô thặng dư thương mại. Năm 2023, tổng kim ngạch vượt quá 681 tỷ USD với thặng dư 28,3 tỷ USD. Năm 2024, kim ngạch tăng lên 786,3 tỷ USD trong khi thặng dư giảm xuống còn 24,77 tỷ USD. Đến năm 2025, mặc dù kim ngạch đạt 930 tỷ USD, thặng dư chỉ còn hơn 20 tỷ USD. Quỹ đạo này cho thấy trong khi thương mại quốc tế đang mở rộng nhanh chóng về quy mô, giá trị ròng được giữ lại cho tăng trưởng kinh tế lại tăng chậm hơn, thậm chí là giảm. Do đó, kim ngạch kỷ lục không phản ánh đầy đủ sức mạnh nội tại của nền kinh tế hay hiệu quả của các hoạt động thương mại quốc tế. “Chúng ta phải nhận ra rằng kỷ lục về quy mô chỉ là một cột mốc, chứ không phải là mục tiêu cuối cùng của chiến lược tăng trưởng dựa vào xuất khẩu”, ông Lâm cảnh báo. Một lý do chính dẫn đến thặng dư thương mại thu hẹp trong hai năm qua, đặc biệt là năm 2025, là các doanh nghiệp đã đẩy mạnh nhập khẩu nguyên vật liệu và linh kiện để phòng ngừa các biện pháp thuế quan đối ứng và biến động tỷ giá. Trong ngắn hạn, đây là một phản ứng linh hoạt và hợp lý. Tuy nhiên, về mặt cấu trúc, điều này nhấn mạnh sự phụ thuộc nặng nề của sản xuất hướng xuất khẩu vào nguyên liệu nhập khẩu, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp chế biến và sản xuất. Tăng trưởng nhập khẩu mạnh mẽ giúp duy trì đà sản xuất trong ngắn hạn, nhưng nó cũng bộc lộ điểm yếu về cấu trúc trong mô hình thương mại quốc tế vẫn còn phụ thuộc sâu sắc vào các yếu tố đầu vào bên ngoài.

Đáng chú ý, khu vực kinh tế trong nước tiếp tục thâm hụt thương mại dai dẳng, trong khi thặng dư được tạo ra bởi khu vực có vốn đầu tư nước ngoài. Điều này có nghĩa là thương mại của Việt Nam đã tăng trưởng nhanh chóng về quy mô, nhưng nền tảng nội sinh vẫn chưa đủ mạnh để cân bằng thương mại bền vững giữa các doanh nghiệp trong nước và FDI. Bức tranh thương mại năm 2025 cũng cho thấy mô hình tăng trưởng thương mại quốc tế dựa trên mở rộng quy mô, chi phí lao động thấp và gia công lắp ráp đang tiến gần đến giới hạn của nó. Dư địa cho tăng trưởng mở rộng đang thu hẹp, trong khi chi phí tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế, yêu cầu xanh và truy xuất nguồn gốc tiếp tục tăng. Ông Lâm cảnh báo rằng việc kiên trì theo đuổi quy mô kỷ lục bằng mọi giá sẽ khiến nền kinh tế bị mắc kẹt trong phân khúc giá trị thấp của chuỗi giá trị toàn cầu.

Từ “tăng trưởng nhanh” đến “tăng trưởng mạnh mẽ và bền vững”

Trong bối cảnh này, ông Lâm lập luận rằng kim ngạch thương mại kỷ lục không còn có thể là thước đo chính về hiệu quả trong giai đoạn 2026-2030. Thay vào đó, chính sách thương mại cần tập trung vào việc nâng cao tỷ trọng giá trị gia tăng trong nước và tăng cường vai trò của các doanh nghiệp tư nhân trong nước, đồng thời phát triển các ngành có khả năng giữ lại giá trị cao hơn và từng bước giảm sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu.

Ông đề xuất Chính phủ nên đưa ra các thông điệp chiến lược rõ ràng để hướng dẫn việc tái cấu trúc thương mại quốc tế, gắn kết chặt chẽ hơn với các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và củng cố nền tảng tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế.

Trong thập kỷ mới, hiệu quả thương mại phải được đánh giá dựa trên chất lượng, khả năng giữ lại giá trị và khả năng phục hồi của cán cân thương mại hàng hóa, chứ không chỉ dựa trên tổng kim ngạch. Chiến lược xuất nhập khẩu cần chuyển trọng tâm từ mở rộng quy mô nhanh chóng sang cải thiện chất lượng tăng trưởng thương mại. Với mô hình tăng trưởng mở rộng đã đạt đến giới hạn, Chính phủ cần định hướng chuyển đổi sang mở rộng dựa trên năng suất, công nghệ và neo giữ trong nước. Cần phát triển khu vực kinh tế trong nước thành trụ cột xuất khẩu, đồng thời chuyển hóa những điểm sáng trong nông nghiệp và thủy sản thành động lực tăng trưởng chiến lược. Giảm sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu cần trở thành nhiệm vụ trọng tâm của chính sách thương mại quốc tế. Phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ và chuỗi cung ứng trong nước không chỉ là vấn đề sản xuất mà còn là yêu cầu cốt lõi để nâng cao chất lượng tăng trưởng thương mại.

Trong giai đoạn 2026-2030, mục tiêu thương mại cần chuyển hướng sang nâng cao năng lực tích lũy giá trị, đảm bảo cân bằng bền vững và nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chạy theo các kỷ lục mới nhất. Ông Nguyễn Bích Lâm một lần nữa nhấn mạnh: “Chỉ khi thương mại hàng hóa chuyển từ ‘tăng trưởng nhanh’ sang ‘tăng trưởng mạnh và bền vững’ thì các kỷ lục mới mới thực sự trở thành nền tảng cho tăng trưởng trong giai đoạn 2026-2030 và những năm tiếp theo”.

Theo VNS