Việc kết thúc đàm phán Hiệp định Thương mại Tự do giữa Việt Nam và Hiệp hội Thương mại Tự do Châu Âu (EFTA) sau 14 năm thương thảo đã mở ra những cơ hội mới cho ngành xuất khẩu thủy sản Việt Nam tiếp cận các thị trường phát triển bậc nhất châu Âu. Tuy nhiên, để biến các ưu đãi thuế quan thành lợi thế cạnh tranh, các doanh nghiệp cần đáp ứng những yêu cầu khắt khe về chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững.

Mở rộng cơ hội thị trường

Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EFTA quy tụ hai nhóm nền kinh tế có tính bổ trợ lẫn nhau cao. Các thành viên EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein sở hữu thế mạnh về công nghệ, đổi mới sáng tạo, tài chính, năng lượng sạch và phát triển bền vững; trong khi đó, Việt Nam là một trong những nền kinh tế năng động nhất châu Á và đang nổi lên như một trung tâm sản xuất, thương mại và đầu tư quan trọng của khu vực.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết hiệp định này sẽ tạo nền tảng để quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và các nước EFTA bước sang giai đoạn phát triển mới. Với những cam kết toàn diện và tiêu chuẩn cao, hiệp định sẽ kiến ​​tạo môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch và có thể dự báo, tạo động lực mới cho dòng chảy thương mại, đầu tư, công nghệ và tri thức giữa hai bên.

Khối EFTA có dân số khoảng 15 triệu người, quy mô thị trường tương đối nhỏ. Tuy nhiên, sức hấp dẫn của khối này nằm ở sức mua lớn và nhu cầu ổn định đối với các sản phẩm chất lượng cao. Với GDP bình quân đầu người vượt mức 100.000 USD vào năm 2025 – cao gấp nhiều lần mức trung bình của EU – EFTA là thị trường nhập khẩu đầy hứa hẹn cho các sản phẩm thế mạnh của Việt Nam như thủy sản, nông sản, đồ gỗ nội thất và hàng điện tử.

Năm 2025, kim ngạch thương mại song phương giữa Việt Nam và EFTA đạt 4,8 tỷ EUR; trong đó Việt Nam đạt thặng dư thương mại 2,5 tỷ EUR (không tính giao dịch vàng của Thụy Sĩ). Xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang khối EFTA hiện vẫn ở mức khiêm tốn và tập trung chủ yếu vào thị trường Thụy Sĩ và Na Uy. Mặc dù kim ngạch thương mại còn hạn chế, các thị trường EFTA vẫn mở ra dư địa tăng trưởng đáng kể, đặc biệt là ở phân khúc sản phẩm cao cấp.

Các chuyên gia kinh tế nhận định rằng các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới đang chuyển trọng tâm từ tự do hóa thương mại sang cải thiện chất lượng thể chế và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Một khi các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe của EFTA, cánh cửa thâm nhập các thị trường phát triển khác cũng sẽ mở rộng hơn. Trong khi đó, Na Uy và Iceland sở hữu ngành thủy sản phát triển mạnh, đặc biệt là trong các lĩnh vực nuôi trồng thủy sản biển, đánh bắt, chế biến sâu và logistics. Na Uy hiện là nước xuất khẩu thủy sản lớn thứ hai thế giới, xếp ngay trên Việt Nam (nước đứng thứ ba). Do đó, hiệp định này không chỉ tạo ra cơ hội xuất khẩu mà còn mở ra triển vọng hợp tác về công nghệ, quản lý chuỗi cung ứng và phát triển các sản phẩm thủy sản mới. Đối với các doanh nghiệp Việt Nam có năng lực chế biến tốt, nguồn nguyên liệu thủy sản chất lượng cao từ các nước EFTA có thể hỗ trợ phát triển sản phẩm phục vụ thị trường bán lẻ hiện đại hoặc để tái xuất khẩu.

Nâng cao năng lực cạnh tranh

Tương tự như các FTA thế hệ mới khác, các ưu đãi thuế quan chỉ thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh khi doanh nghiệp đáp ứng được những tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng, nguồn gốc xuất xứ và phát triển bền vững. Ông Nguyễn Văn Minh, Giám đốc Công ty Cổ phần Thực phẩm Nghi Sơn, cho biết Thụy Sĩ, Na Uy và Iceland đều áp dụng các tiêu chuẩn rất cao. Khi thuế suất nhập khẩu giảm xuống, các rào cản kỹ thuật cũng như yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, chất lượng sản phẩm và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp có khả năng sẽ trở nên nghiêm ngặt hơn. Khoảng thời gian từ nay đến khi hiệp định được ký kết (dự kiến ​​vào quý IV năm nay) là "giai đoạn vàng" để các doanh nghiệp rà soát năng lực, hoàn thiện hồ sơ tuân thủ và chuẩn bị chiến lược thâm nhập thị trường nhằm tối đa hóa lợi ích từ FTA này.

Bà Phùng Thị Kim Thu, chuyên gia thị trường tại Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cho biết các doanh nghiệp muốn khai thác hiệu quả thị trường EFTA cần có sự chuẩn bị toàn diện, bao gồm các khâu từ vùng nuôi, tàu cá, nguồn cung nguyên liệu, nhà máy chế biến, truy xuất nguồn gốc cho đến các chứng nhận về phát triển bền vững.

Nhiều sản phẩm thủy sản Việt Nam sử dụng nguyên liệu nhập khẩu hoặc trải qua nhiều công đoạn chế biến. Do đó, doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ các cam kết của hiệp định và quy tắc xuất xứ áp dụng cho từng mã sản phẩm, cũng như cơ chế cộng gộp và quy trình chứng nhận xuất xứ để không bỏ lỡ các lợi ích mà hiệp định mang lại.

Bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Thụy Điển (kiêm nhiệm Đan Mạch, Na Uy, Iceland và Latvia), nhận định rằng các tiêu chuẩn cao của thị trường EFTA hoàn toàn phù hợp với định hướng phát triển mới của Việt Nam, đó là gia tăng giá trị thặng dư, nâng cao chất lượng tăng trưởng và tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng bền vững, có trách nhiệm. Bà khuyến nghị các doanh nghiệp nên bắt đầu chuẩn bị ngay từ bây giờ, tập trung đầu tư vào chất lượng, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh, đồng thời sớm thiết lập mối liên kết với các đối tác nhập khẩu. Theo bà Thúy, trong giai đoạn mới, doanh nghiệp nào đi trước trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn thì sẽ chiếm ưu thế trên thị trường./.

Theo VNA