Sau khi bị ảnh hưởng nặng nề bởi đại dịch Covid-19, xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Trung Quốc đã phục hồi mạnh mẽ, liên tục lập kỷ lục mới. Trung Quốc đã lần lượt vượt qua Nhật Bản và Mỹ để trở thành thị trường xuất khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam. Là một quốc gia láng giềng, Trung Quốc từ lâu đã là một trong ba thị trường xuất khẩu thủy sản trọng điểm lớn nhất của Việt Nam. Tuy nhiên, đại dịch COVID-19 đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam. Các doanh nghiệp thủy sản bị ảnh hưởng nặng nề do chuỗi cung ứng bị gián đoạn, khiến xuất khẩu sang Trung Quốc giảm mạnh, thậm chí có lúc “đóng băng”.

Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký Hiệp hội Xuất khẩu và Sản xuất Thủy sản Việt Nam (VASEP), nhớ lại những tháng đầu năm 2021 khi sản xuất và xuất khẩu bị đình trệ. Thời điểm đó, lượng tồn kho nguyên liệu và thủy sản rất lớn, nhưng các doanh nghiệp vẫn phải tiếp tục thu mua cá và tôm từ nông dân để chế biến và bảo quản lạnh. Sau đó, hiệp hội đã kiến ​​nghị Chính phủ và các bộ ngành liên quan xem xét giảm hóa đơn tiền điện cho các doanh nghiệp chế biến hải sản, vì họ phải tăng khối lượng kho đông lạnh và bảo quản lạnh cho hàng hóa của mình.

Tổng cục Hải quan khi đó báo cáo rằng xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc (bao gồm cả Hồng Kông) đã giảm từ 1,37 tỷ USD năm 2020 xuống còn 1,14 tỷ USD năm 2021. Mặc dù vậy, Trung Quốc vẫn nằm trong top ba thị trường xuất khẩu thủy sản hàng đầu của Việt Nam, chỉ đứng sau Mỹ và Nhật Bản. Năm 2022, xuất khẩu thủy sản sang thị trường hơn một tỷ dân đã phục hồi mạnh mẽ, đạt 1,57 tỷ USD, một kỷ lục lịch sử vào thời điểm đó. Năm tiếp theo, kim ngạch xuất khẩu tôm và cá sang Trung Quốc lại giảm xuống chỉ còn 1,34 tỷ USD, do ảnh hưởng hậu đại dịch, chi tiêu tiêu dùng thắt chặt và lượng hàng tồn kho vẫn còn cao tại thị trường này. Đến năm 2024, các doanh nghiệp Việt Nam đã nắm bắt cơ hội mới để đẩy mạnh xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc khi thương mại của đất nước với thế giới hoàn toàn bình thường hóa sau Covid-19. Các tín hiệu kinh tế trở nên tích cực hơn và nhu cầu thủy sản bắt đầu phục hồi. Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp Việt Nam xác định Trung Quốc là điểm đến quan trọng tiếp tục cho xuất khẩu thủy sản, đặc biệt trong bối cảnh bất ổn địa chính trị, lạm phát và khủng hoảng năng lượng khiến tiêu thụ thủy sản tại các thị trường chính như Mỹ, EU và Nhật Bản giảm mạnh.

Kết quả là, kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc tăng mạnh trong năm 2024, đạt 1,9 tỷ USD. Trong 11 tháng đầu năm 2025, các nhà xuất khẩu thủy sản Việt Nam đã thu về 2,26 tỷ USD từ thị trường Trung Quốc, tăng 36% so với cùng kỳ năm ngoái, lập kỷ lục mới. Trung Quốc cũng lần lượt vượt qua Nhật Bản và Mỹ để trở thành nước mua thủy sản Việt Nam lớn nhất. Đáng chú ý, Việt Nam nổi lên là nước hưởng lợi lớn nhất khi Trung Quốc tăng cường nhập khẩu tôm hùm. Chỉ trong 10 tháng, xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc đạt 702 triệu USD, tăng 135% so với cùng kỳ năm 2024, chiếm tới 98,6% tổng giá trị xuất khẩu của ngành. 

Theo VASEP, thuế quan là yếu tố quyết định giúp tôm hùm Việt Nam cạnh tranh về giá hơn so với sản phẩm từ Canada và Mỹ. Bên cạnh đó, vị trí địa lý gần gũi mang lại lợi thế lớn trong vận chuyển hải sản sống, giúp giảm thiểu tổn thất và chi phí. Đặc biệt, người tiêu dùng Trung Quốc đang chuyển mạnh sang tôm hùm xanh, một phân khúc mà Việt Nam có nguồn cung dồi dào. Xu hướng này đã góp phần đáng kể vào sự tăng trưởng xuất khẩu tôm hùm và tổng kim ngạch xuất khẩu hải sản của Việt Nam sang thị trường này. Trung Quốc cũng là thị trường phục hồi nhanh nhất nhờ sức mua mạnh và chính sách nhập khẩu linh hoạt hơn vào năm 2025, góp phần đưa tổng kim ngạch xuất khẩu hải sản của Việt Nam vượt mốc 11 tỷ USD.

Tuy nhiên, những cảnh báo từ phía chính quyền Trung Quốc về các thủ tục kiểm tra chặt chẽ hơn, cùng với các yêu cầu cao hơn về truy xuất nguồn gốc, có thể tạo ra những nút thắt cổ chai mới. Nếu các quy định này được thực thi nghiêm ngặt, dẫn đến thời gian kiểm tra kéo dài hơn hoặc chi phí cao hơn, xuất khẩu tôm hùm có thể bị ảnh hưởng ngay lập tức. Thực tế này cho thấy sự phụ thuộc ngày càng tăng vào thị trường Trung Quốc cũng tạo ra nhu cầu cấp thiết về đa dạng hóa thị trường và tiêu chuẩn hóa mạnh mẽ hơn trong toàn bộ chuỗi cung ứng hải sản.

Theo VNS