Cuộc xung đột leo thang ở Trung Đông đang làm dấy lên những lo ngại mới về lạm phát giá lương thực toàn cầu, khi sự gián đoạn đối với thị trường năng lượng, phân bón và vận chuyển đe dọa đẩy chi phí từ nông trại đến bàn ăn lên cao hơn trên toàn bộ chuỗi cung ứng nông nghiệp. Cảnh báo từ Chương trình Lương thực Thế giới của Liên Hợp Quốc (WFP), các nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI) và dữ liệu thị trường do S&P Global Energy tổng hợp cho thấy tác động của cuộc xung đột đang lan rộng ra ngoài khu vực thông qua giá nhiên liệu tăng cao, các tuyến đường hàng hải bị gián đoạn và nguồn cung phân bón khan hiếm - tất cả đều là những yếu tố đầu vào quan trọng đối với sản xuất lương thực toàn cầu.

Áp lực này đang nổi lên đúng lúc giá lương thực toàn cầu bắt đầu ổn định sau nhiều năm biến động do sự gián đoạn chuỗi cung ứng ở Biển Đen bắt nguồn từ cuộc chiến Nga-Ukraine. Chỉ số giá lương thực của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) đã tăng lần đầu tiên sau 5 tháng, đạt trung bình 125,3 điểm, tăng 0,9% so với tháng trước, do giá ngũ cốc, thịt và dầu thực vật tăng cao.

Mặc dù chỉ số này vẫn thấp hơn mức của cùng kỳ năm ngoái, nhưng tình hình địa chính trị mới có thể nhanh chóng đảo ngược xu hướng đó. 

Những cú sốc về năng lượng và phân bón

Sự gián đoạn vận chuyển hàng hóa quanh eo biển Hormuz, một điểm nghẽn quan trọng đối với thương mại năng lượng và phân bón toàn cầu, là nguyên nhân chính gây ra rủi ro lạm phát. Theo một ấn phẩm của IFPRI ngày 6/3, khoảng 27% xuất khẩu dầu mỏ toàn cầu, khoảng 20% ​​thương mại khí hóa lỏng (LNG) và lên đến 30% xuất khẩu phân bón toàn cầu được vận chuyển qua tuyến đường thủy nối liền Vịnh Ba Tư với thị trường toàn cầu.

Kể từ khi xung đột bắt đầu vào cuối tháng 2/2026, lưu lượng vận tải biển qua eo biển đã giảm mạnh do các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa nhằm vào tàu chở dầu và chi phí bảo hiểm hàng hải tăng vọt. Thị trường năng lượng đã phản ứng nhanh chóng, với giá dầu thô kỳ hạn giao tháng 5 tăng hơn 10 USD/thùng, khoảng 15%, trong những ngày đầu của cuộc xung đột và giá khí đốt tự nhiên ở châu Âu tăng hơn 50%, theo IFPRI.

Giá năng lượng tăng cao nhanh chóng tác động đến thị trường nguyên liệu nông nghiệp. Phân bón nitơ phụ thuộc rất nhiều vào khí đốt tự nhiên làm nguyên liệu đầu vào, và xuất khẩu phân bón từ các nhà sản xuất vùng Vịnh như Qatar, Ả Rập Xê Út và Oman đã chậm lại. Đúng như dự đoán, giá các loại phân bón quan trọng đã tăng vọt. Chi phí sản xuất amoniac ở châu Âu đã tăng vọt kể từ khi chiến tranh ở Trung Đông bùng nổ do chi phí khí đốt tự nhiên tăng cao.

Platts, thuộc S&P Global Energy, đã tính toán chi phí sản xuất ước tính là 652 USD/tấn, bao gồm cả chi phí carbon vào ngày 12/3, khi hợp đồng kỳ hạn TTF của Hà Lan được chốt ở mức 50,78 euro/MWh. Con số này đã tăng khoảng 65% so với mức 396 USD/tấn vào ngày 5 tháng 1, khi TTF ở mức 27,41 Euro/MWh.

Giá phân bón

IFPRI ước tính rằng nếu tình trạng gián đoạn kéo dài, có tới 1/3 thương mại phân bón toàn cầu có thể bị ảnh hưởng. Chi phí phân bón tăng có thể làm giảm lợi nhuận của nông dân và ảnh hưởng đến quyết định trồng trọt trong các mùa vụ tới, có khả năng làm giảm tỷ lệ sử dụng phân bón hoặc chuyển diện tích sang các loại cây trồng ít thâm canh hơn.

Sự sụt giảm hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz cũng đã đẩy giá phân bón toàn cầu lên cao. Lượng khí đốt tự nhiên vận chuyển giảm – một nguyên liệu quan trọng cho phân bón gốc nitơ – đã đẩy giá lên, trong khi xuất khẩu phân bón từ vùng Vịnh Ba Tư giảm mạnh. Qatar, Ả Rập Xê Út, Bahrain và Oman là những nhà xuất khẩu phân bón lớn, đặc biệt là urê, diammonium phosphate (DAP) và amoniac khan.

Giá urê ở Trung Đông đóng cửa ở mức trên 590 USD/tấn vào ngày 5/3, tăng hơn 90 USD/tấn so với một tuần trước đó, tương đương mức tăng 19%, trong khi giá DAP vùng Vịnh của Mỹ đạt 655 USD/tấn, tăng hơn 30 USD/tấn, tương đương mức tăng 5%, theo IFPRI. Báo cáo của IFPRI cho biết, có tới một phần ba thương mại phân bón toàn cầu có thể bị ảnh hưởng.

Mối đe dọa đối với đa dạng hóa lương thực

Chi phí tăng cao diễn ra vào thời điểm nông dân trên toàn thế giới đang phải đối mặt với giá ngũ cốc, hạt có dầu và các loại cây trồng khác giảm. Giá phân bón tăng đồng nghĩa với biên lợi nhuận thấp hơn cho người sản xuất và có thể khiến một số người trồng các loại cây trồng ít thâm canh hơn như lúa, lúa mì hoặc ngô để chuyển sang trồng hạt có dầu, hoặc giảm bón phân.

S&P Global CERA dự báo diện tích trồng ngô của Ý sẽ giảm xuống khoảng 480.000 ha trong niên vụ 2026-27 (tháng 7-tháng 6) từ 541.000 ha trong niên vụ 2025-26. Ba Lan, Pháp và Tây Ban Nha dự kiến ​​sẽ chứng kiến ​​sự sụt giảm lần lượt là 9%, 3% và 11% trong cùng kỳ.

Tác động trước mắt có thể tương đối nhỏ, vì nhiều nông dân ở Bắc bán cầu đã mua vật tư nông nghiệp cho vụ gieo trồng mùa xuân. Tuy nhiên, một cuộc xung đột kéo dài có thể ảnh hưởng đến quyết định gieo trồng và năng suất ở Nam bán cầu, cũng như việc sử dụng phân bón cho lúa ở Nam và Đông Nam Á.

Gián đoạn vận chuyển hàng hóa gây ra những hệ quả dây chuyền

Sự gián đoạn vận chuyển cũng làm tăng chi phí vận chuyển hàng hóa toàn cầu và kéo dài thời gian giao hàng cho các mặt hàng nông sản. Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh đối với các tàu đi qua Vịnh Ba Tư đã tăng khoảng 50%, trong khi lưu lượng vận chuyển qua eo biển Hormuz đã giảm khoảng 75% trong những ngày gần đây, theo dữ liệu vận chuyển của S&P Global.

Theo dữ liệu của S&P Global Energy, giá cước container Platts 33 cho tuyến đường bờ Tây Ấn Độ - Trung Đông ghi nhận ở mức 3.400 USD/đơn vị tương đương container 40 feet (FEU) vào ngày 11/3, tăng 1.136% so với ngày 2/3. Trong khi đó, cước vận chuyển cho cùng tuyến đường tính theo đơn vị tương đương container 20 feet (TEU) ở mức 2.200 USD/TEU vào ngày 11/3, tăng 1.000% so với ngày 2 tháng 3, theo dữ liệu của Platts. Theo ING Global Markets Research, cuộc xung đột đã thực sự tạo ra "phí bảo hiểm rủi ro địa chính trị" trên các thị trường năng lượng, vận tải hàng hóa và nông nghiệp.

Rủi ro an ninh lương thực gia tăng

Chương trình Lương thực Thế giới của Liên Hợp Quốc (WFP) vào ngày 8/3 cho biết chi phí nhiên liệu và thực phẩm tăng cao liên quan đến cuộc xung đột có nguy cơ đẩy nhiều hộ gia đình hơn vào tình trạng mất an ninh lương thực ở Trung Đông và các khu vực khác. Sự gián đoạn chuỗi cung ứng và các tuyến đường vận chuyển dài hơn đã và đang làm chậm trễ việc vận chuyển hàng viện trợ nhân đạo và làm tăng chi phí hoạt động cho các cơ quan viện trợ. "Những người vốn đã ở bờ vực có thể bị đẩy xa hơn nữa vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng", WFP cho biết trong một đánh giá về cuộc khủng hoảng. Cơ quan này đang điều chỉnh các tuyến đường cung ứng và tăng cường các hoạt động khẩn cấp ở một số quốc gia đồng thời theo dõi các luồng di cư tiềm năng trong khu vực. Các quan chức của Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cảnh báo rằng chuỗi cung ứng toàn cầu đang đối mặt với sự gián đoạn "điểm nghẽn kép" hiếm gặp, khi vận chuyển hàng hóa vốn đã bị căng thẳng do các cuộc tấn công ở Biển Đỏ và hiện đang đối mặt với những rủi ro bổ sung xung quanh eo biển Hormuz.

Các khu vực phụ thuộc vào nhập khẩu dễ bị tổn thương

Các quốc gia ở vùng Vịnh Ba Tư và một số khu vực của châu Á có nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu đặc biệt dễ bị tổn thương trước sự gián đoạn nguồn cung. IFPRI lưu ý rằng các quốc gia vùng Vịnh phụ thuộc rất nhiều vào lúa mì, dầu thực vật và đường nhập khẩu, với mức tiêu thụ lúa mì bình quân đầu người thường vượt quá 100kg mỗi năm.

Nếu eo biển Hormuz vẫn bị hạn chế, các nhà nhập khẩu có thể buộc phải dựa vào các tuyến đường bộ thay thế hoặc các hành lang hàng hải dài hơn, điều này sẽ làm tăng thêm chi phí. Ví dụ, Ả Rập Xê Út có thể chuyển hướng một số hàng nhập khẩu qua các cảng Biển Đỏ, mặc dù khối lượng vận chuyển trên hành lang này đã giảm đáng kể kể từ cuối năm 2023 do các cuộc tấn công của lực lượng Houthi, theo IFPRI.

Bộ Nông nghiệp Philippines cho biết họ đang theo dõi tác động của cuộc xung đột đến giá lương thực, cảnh báo rằng chi phí nhiên liệu, phân bón và vận chuyển tăng cao có thể nhanh chóng làm tăng giá thành lúa mì và thức ăn chăn nuôi.

Theo SP Global