Sông Mekông đổi màu lần đầu tiên trong lịch sử và những mối lo thành hiện thực

0

Khi con sông Mekong đục ngầu màu nâu chuyển sang màu xanh rực rỡ vào những ngày cuối năm 2019, những dân làng miền đông bắc Thái Lan hết sức kinh ngạc. Sau đó, trong tuần này, những mảng tảo xanh lớn xuất hiện, bám đầy các lưới khai thác thủy sản khiến ngư dân không thể hoạt động được trên con sông này.

Cả màu sắc kì lạ của sông Mekông và tảo đều làm tăng nỗi lo về tình trạng của dòng sông – nơi hơn 60 triệu người dân Đông Nam Á đang dựa vào để tìm sinh kế. “Điều này thật sự rất bất thường”, ngư dân Tongchai Kodrak phát biểu khi nói về tảo và màu nước sông Mekông xanh ngắt – cả hai đều là dấu hiệu cho thấy mức độ phù sa ngày càng giảm trong nước. Anh cho hay chỉ có một ít tảo xuất hiện vào mỗi mùa khô nhưng năm nay thì nhiều hơn bất cứ thời điểm nào mà ai có thể nhớ được.

Năm 2020 có thể là một năm vô cùng quan trọng đối với sông Mekong, vốn đang gặp đe dọa từ biến đổi khí hậu và những biến đổi bất thường gây ra bởi hai đập thủy điện mới đã đi vào hoạt động tại Lào trong 3 tháng qua. Nhiều người lo ngại rằng các con đập mới tại Lào – đầu tiên trên hạ lưu sông Mekong, tạo ra phần lớn trầm tích cho hệ thống sông lớn này – sẽ làm giảm luồng phù sa giàu dinh dưỡng.

Các nhà khoa học cho rằng màu xanh mới của con sông Mekông – lần đầu tiên xuất hiện vào tháng 11 tại bắc Thái Lan và hiện trở nên rõ ràng khi con sông đổ vào Campuchia – gây ra bởi các luồng nước chảy chậm hơn, nông hơn. Thông thường, các luồng trầm tích trải dài suốt 2.390km hạ lưu sông Mekong, làm trù phú đất đai nông nghiệp và các khu vực khai thác thủy sản bởi các luồng chảy từ Trung Quốc dọc xuống Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam. Lớp trầm tích giúp con sông luôn có màu nâu bùn, nhưng khi luồng nước chảy chậm lại thì lớp trầm tích sẽ lắng cặn.

Không thể dự báo và rất cực đoan

Những ngư dân và nông dân tại làng Bungkhla của Thái Lan cho biết họ nhận ra con sông Mekông đang dần thay đổi trước mắt họ trong thập kỷ qua, với mùa khô và mùa mưa khó dự báo hơn, sản lượng cá ít hơn. Nhưng trong năm 2019, sự thay đổi thực sự khốc liệt khi một đợt hạn hán diễn ran gay trong mùa mưa từ tháng 5 – 10, kéo dài tới tận mua khô hiện nay. “Tôi chưa bao giờ thấy dòng sông khô cạn đến mức này”, theo Tongchai, 52 tuổi, người đã lênh đênh trên dòng sông này từ thưở thiếu niên.

Đợt hạn hán này đẩy mực nước sông Mekông xuống mức thấp nhất trong vòng 50 năm, càng trở nên trầm trọng do El Nino, môt hiện tượng thời tiết tự nhiên liên quan đến sự ấm lên của bề mặt biển mà các nhà khoa học thời tiết dự báo sẽ diễn ra thường xuyên hơn do nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng.  Các khu vực hạ lưu sông Mekông cũng gặp mối đe dọa do nước biển dâng, có thể nhấn chìm miền nam Việt Nam. Mực nước biển tăng cũng đang làm tăng độ mặn của một số khu vực sông Mekông, khiến tê liệt hệ thống thủy lợi và đe dọa nguồn lợi cá.

Biến đổi khí hậu sẽ khiến thời tiết càng trở nên khó lường và cực đoan hơn, theo Ủy ban sông Mekông, một tổ chức liên chính phủ cho hay. Đây là tin xấu đối với nông dân và ngư dân – những người hàng thế kỉ đã phụ thuộc vào sự lên xuống nhịp nhàng của con sông này. Các nhà hoạt động vì môi trường lập luận rằng trong khi thủy điện không làm tăng phát thải khí nhà kính vào khí quyển như các nhà máy nhiệt than tạo ra, các dự án nhiệt điện theo kế hoạch xây dựng tại khu vực này đang là mối đe dọa vô cùng lớn cho con sông. Phe ủng hộ thủy địa lập luận rằng khu vực đang tăng trưởng nhanh này cần điện năng và các con đập với các hồ có tác dụng kiểm soát lũ và dự trữ nước trong các đợt hạn hán.

Những con sông bị đắp đập be bờ

Bao nhiêu phần sự thay đổi của sông Mekông là do biến đổi khí hậu và bao nhiêu phần là do các con đập, là trung tâm của cuộc tranh cãi về phát triển thủy điện khi Lào – được hỗ trợ bởi công ty điện lực quốc gia Thái Lan và nay là một công ty điện lực quốc gia Việt Nam, đã đi trước với các kế hoạch xây dựng 9 đập thủy điện mới trên sông Mekông.

Đập thủy điện đầu tiên công suất 1.285 megawatt Xayaburi Dam, bắt đầu vận hành thương mại trong tháng 10. Đập thủy điện thứ 2 công suất 260 megawatt Don Sahong gần biên giới Lào – Campuchia, bắt đầu cung cấp điện năng trong tuần này.

Trong khi 11 đập thủy điện trên thượng nguồn tại Trung Quốc đã tác động tới luồng chảy của con sông trong thập kỷ qua, các đập thủy điện mới tại Lào gây lo ngại bởi các vùng bình nguyên của Lào là nơi sông Mekông bắt đầu tích lũy phần lớn trầm tích để nuôi toàn bộ hệ thống, theo nhà nghiên cứu thủy sản Tuanthong Jatagate.

Một giáo sư nông nghiệp tại đại học Ubon Ratchathani của Thái Lan, Tuanthong cho biết không nghi ngờ gì: hoạt động vận hành đập thủy điện Xayaburi đã góp phần gây ra những thay đổi gần đây. “Nhìn chung có rất nhiều yếu tố nhưng nguyên nhân chính là Xayaburi giữ một lượng nước lớn bằng cách chặn dòng chảy để sản sinh điện năng”, ông Tuanthong phân tích. Các bức ảnh vệ tinh của Xayaburi từ ngày 3/1 bởi Planet Labs Inc. cho thấy hiện tượng nước xanh hiện rõ ở cả hai bên bờ của con đập, mặc dù hình ảnh không cho thấy rõ phạm vi của dải xanh này.

Ngoài ra, các nhà môi trường học cho rằng việc xây dựng đập là chặn luồng di cư của hàng chục loài thủy sản đang là sinh kế và nguồn thực phẩm của người dân, đặc biệt là tại Campuchia. Phía xây dựng chính của đập Xayaburi là CK Power PCL của Thái Lan, từ chối các yêu cầu phỏng vấn và không phản hồi trước các câu hỏi. CK Power, một công ty con của công ty xây dựng Thái Lan CH. Karnchang Public Company Limited, đã chi 200 triệu USD vào các bể trữ cá trên đập thủy điện và các cổng tích lũy trầm tích mà công ty tuyên bố là giúp đảm bảo cho hệ sinh thái mong manh của sông Mekông sẽ không bị tổn hại.

Nhưng các nhà hoạt đông cho rằng các hệ thống này chưa được kiểm tra. Cuộc tranh luận có thêm một bằng chứng sáng tỏ khi vào cuối năm 2020, Ủy ban sông Mekông bắt đầu kiểm tra mức độ trầm tích của hạ nguồn đập Xayaburi và đánh giá các luồng cá của các con đập. Tại Bungkhla, những ngư dân như Tongchai không đi đánh cá nữa. Họ nói họ không muốn đi tát tảo. “Có ngày càng ít cá trong những tháng vừa qua và một số loại thậm chí còn biến mất”, ông Tongchai cho hay.

Theo Reuters

Share.

About Author

Leave A Reply